Fundacja a stowarzyszenie – zobacz czym się różnią

Najczęściej zakładanymi działalnościami pozarządowymi są stowarzyszenia i fundacje. Wielu z nas jednak nie widzi różnicy między tymi dwoma formami bezpłatnej i bezinteresownej pomocy. Przecież oba podmioty działają non profitowo i są nastawione na rozwój lub pomoc. Różnice są jednak diametralne — dotyczy to nie tylko sposobu ich powstania, zamierzonych celów, metod zarządzania, ale także nadzoru zewnętrznego sprawowanego przez organy państwowe.

Czym jest fundacja?

Fundacje powstają dla celów społecznych lub gospodarczo użytecznych. Podstawą ich funkcjonowania jest majątek przeznaczony na realizację zamierzeń statutowych, który pochodzi od określonego darczyńcy — fundatora. Fundator określa wysokość tego majątku w oświadczeniu potwierdzonym podpisem notariusza bądź w testamencie. Majątkiem mogą być środki pieniężne, papiery wartościowe, nieruchomości oraz rzeczy ruchome. Moment wpisania danej fundacji do Krajowego Rejestru Sądowego oznacza uzyskanie przez nią osobowości prawnej — od tej chwili może występować we własnym imieniu w obrocie gospodarczym i prawnym.

Fundator samodzielnie decyduje o tym, na jaki konkretnie cel zostanie przeznaczony majątek — może to być wspieranie edukacji, ochrona zdrowia publicznego, promocja kultury czy pomoc osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej. Elastyczność w określaniu celów pozwala na dopasowanie działalności fundacji do indywidualnych potrzeb i wizji fundatora, co stanowi znaczącą różnicę w porównaniu do bardziej demokratycznych struktur stowarzyszeniowych.

Jak działa fundacja?

Każda fundacja po uzyskaniu osobowości prawnej musi powołać zarząd, który koordynuje jej działalność — realizuje zamierzone cele oraz sprawuje opiekę nad majątkiem. Nie istnieje tu obowiązek powoływania komisji rewizyjnej, jednak jej utworzenie uznawane jest za praktykę zwiększającą przejrzystość i kontrolę wewnętrzną. Działalność fundacji polega na rozdysponowaniu majątku fundatora na cel użyteczny publicznie. Celami tymi może być rozwój kultury, edukacji, ochrona zdrowia publicznego, wsparcie nauki, a także rozwój gospodarki regionalnej czy oświaty.

Działalność fundacji nadzorują właściwi ministrowie — odpowiedni do branży w jakiej działa fundacja — oraz starostowie, którzy są właściwi ze względu na lokalizację siedziby fundacji. Każda fundacja co roku ma obowiązek złożenia szczegółowego sprawozdania ministrowi, któremu podlega. Sprawozdanie to obejmuje informacje o działalności merytorycznej, gospodarce finansowej oraz sposobie wykorzystania majątku fundacyjnego — dzięki temu organy państwowe mogą monitorować czy fundacja działa zgodnie ze statutem i przepisami prawa.

Co to jest stowarzyszenie?

Ze stowarzyszeniem sprawa ma się odmiennie. Tworzyć je może grupa przynajmniej piętnastu osób — przyjaciół, współpracowników czy zwolenników określonej idei. Istotą stowarzyszenia jest posiadanie wspólnego, ściśle określonego celu, który członkowie chcą osiągnąć — na przykład grupa miłośników kolei może dążyć do zapobieżenia wyburzeniu zabytkowego dworca, a pasjonaci literatury mogą organizować spotkania literackie połączone z koncertami lub zloty fanów danego gatunku. Cele stowarzyszenia wynikają z woli jego członków i są szczegółowo opisane w statucie.

Do założenia stowarzyszenia nie jest potrzebny majątek założycielski. Warunkiem jego istnienia jest praca na rzecz społeczeństwa — nawet na rzecz samych członków stowarzyszenia, jednak praca ta nie może przynosić profitów w postaci podziału zysku. Cechami każdego stowarzyszenia muszą być: dobrowolność, samorządność, trwałość i niezarobkowy cel. To właśnie te cztery zasady definiują charakter działalności stowarzyszeniowej i odróżniają ją od innych form aktywności zbiorowej.

Wymogi formalne powstania stowarzyszenia

Założyciele stowarzyszenia muszą przygotować statut, który określa nazwę, cele, teren działania, sposób nabycia i utraty członkostwa, prawa i obowiązki członków, strukturę organów oraz sposób reprezentacji. Statut przyjmowany jest przez walne zgromadzenie założycieli. Po uzyskaniu wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego stowarzyszenie nabywa osobowość prawną, co umożliwia mu nabywanie praw i zaciąganie zobowiązań we własnym imieniu.

Jak działa stowarzyszenie?

Każde stowarzyszenie musi być zarządzane w sposób demokratyczny, co oznacza, że aby podjąć strategiczne decyzje, należy zwołać walne zgromadzenie członków, którzy głosują jawnie lub — w sprawach szczególnych — tajnie. W ten sposób wybierani są prezes i jego zastępca, którzy zobowiązani są do wywiązywania się z podjętych obowiązków przed resztą członków stowarzyszenia i komisją rewizyjną złożoną z członków. Zarząd odpowiada za bieżące kierowanie działalnością, reprezentowanie stowarzyszenia na zewnątrz oraz wykonywanie uchwał walnego zgromadzenia.

Działalność stowarzyszeń monitorują starostowie i prezydenci miast na prawach powiatu. Stowarzyszenia w odróżnieniu od fundacji nie mają obowiązku składania rocznych sprawozdań organom nadzorującym ich pracę, co upraszcza proces administracyjny i zmniejsza obciążenia biurokratyczne. Nadzór ogranicza się głównie do weryfikacji zgodności działania z przepisami prawa, a interwencja organów następuje jedynie w przypadku uzasadnionych podejrzeń naruszeń.

Rola komisji rewizyjnej w stowarzyszeniu

Komisja rewizyjna pełni funkcję organu kontrolnego wewnętrznego. Sprawdza prawidłowość gospodarki finansowej, kontroluje realizację uchwał walnego zgromadzenia oraz ocenia działalność zarządu. Członkowie komisji rewizyjnej nie mogą jednocześnie pełnić funkcji w zarządzie, co zapewnia niezależność kontroli. Wnioski komisji przedstawiane są na walnym zgromadzeniu, które decyduje o dalszych działaniach — w tym o udzieleniu absolutorium zarządowi za dany rok obrotowy.

Prawne uwarunkowania działania fundacji i stowarzyszenia

Zarówno fundacja, jak i stowarzyszenie mają odrębne podstawy prawne, którymi są kolejno Ustawa o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984 r. (Dz. U. z 1991 r., Nr 46, poz. 203 z późn. zm.) oraz Ustawa Prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 r. (Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855 z późn. zm.). Praca w obu podmiotach opiera się na wolontariacie, choć możliwe jest zatrudnienie pracowników lub wynajmowanie specjalistów do realizacji zadań statutowych — wówczas wynagrodzenie wypłacane jest ze środków organizacji, ale nie może być przedmiotem podziału zysku między członków.

Ustawa o fundacjach szczegółowo reguluje proces tworzenia fundacji, wymogi dotyczące majątku założycielskiego, zasady sprawowania nadzoru oraz sposób likwidacji. Z kolei Prawo o stowarzyszeniach określa wymogi dotyczące liczby członków założycieli, zasady tworzenia, rejestracji, funkcjonowania organów oraz sposób rozwiązywania stowarzyszeń. Obie ustawy podlegały nowelizacjom mającym na celu uproszczenie procedur rejestracyjnych oraz zwiększenie przejrzystości działania organizacji pozarządowych.

Możliwość prowadzenia działalności gospodarczej

Zarówno fundacje, jak i stowarzyszenia mogą prowadzić działalność gospodarczą, jednak wyłącznie w rozmiarze służącym realizacji celów statutowych. Dochody uzyskane z tej działalności nie mogą być dzielone między członków lub fundatorów — muszą być przeznaczane na cele statutowe organizacji. Dla niektórych rodzajów działalności gospodarczej konieczne jest uzyskanie odpowiednich zezwoleń lub wpisów do rejestrów, co wiąże się z dodatkowymi wymogami administracyjnymi i obowiązkami sprawozdawczymi.

Ulgi podatkowe i transparentność finansowa

Organizacje pozarządowe mogą korzystać z ulg podatkowych — zarówno w zakresie podatku dochodowego od osób prawnych (CIT), jak i podatku od towarów i usług (VAT). Warunkiem skorzystania z tych preferencji jest działanie w interesie publicznym oraz spełnienie wymogów określonych w przepisach podatkowych. Fundacje i stowarzyszenia mają obowiązek prowadzenia przejrzystej księgowości, a ich sprawozdania finansowe — w przypadku podmiotów korzystających z dotacji publicznych — podlegają publicznemu wglądowi, co wzmacnia zasadę transparentności w sektorze organizacji pożytku publicznego.